Η κόκκινη ρέγγα, αγγλιστί red herring (Clupea harengus rubea), είναι ένα διαβολικό πλάσμα που παρεισφρέει υπολογισμένα στις συζητήσεις στα σόσιαλ μίντια αλλά καί στις παρέες.

 

Η κόκκινη ρέγγα είν’ από κείνα τα πονηρά πλάσματα που μαζί με τον κουραμπιέ αποζητούν το κακό σου, και πρέπει να τα λέμε αυτά—βλ. προηγούμενη δημοσίευσή μου για τον κουραμπιέ, και Κατά Ιωάννην 8:44 για την παρεοκτόνο κόκκινη ρέγγα.

 

Εκεί που ο πνιγηρός κουραμπιές αυτοθυσιάζεται χαιρέκακα στην στοματική σου κοιλότητα ώστε να να σου στερήσει τη ζωή κι ίσως, ακόμη χειρότερα όταν πρόκειται για δημόσια συζήτηση, να σ’ αποστομώσει, η κόκκινη ρέγγα επιχειρεί να το επιτύχει αυτό μέσω της μοναδικής της αδυναμίας ν’ αναγνωρίσει ή απλούστερα ν’ αποδεχθεί το πραγματικό ζητούμενο μιας κουβέντας, κι αντιθέτως με το να επιλέγει εσκεμμένα να σε παρασύρει ωσάν δόλωμα σε θολά νερά, εκεί δηλαδή που παραδόξως ακμάζει η ίδια.

 

Τα διαγνωστικά κριτήρια της κόκκινης ρέγγας περιλαμβάνουν (αλλά δεν περιορίζονται σε):

 

Α. την ανούσια επιλεκτική επικέντρωση σ’ αδιάφορες λεπτομέρειες, που αποσκοπεί στο να εκτροχιάσει κι εντέλει να διαλύσει κάθε άλλη διάσταση της συζήτησης. Οι επιλεγόμενες λεπτομέρειες είναι συνηθέστατα τέτοια λογής που επιτρέπουν—στο μυαλό τουλάχιστον εκείνου που πετά την κόκκινη ρέγγα στη συζήτηση (στο εξής θα τον λέω «σοφιστή»)—την ψευδαίσθηση ότι τις γνωρίζει καλύτερα από τους άλλους. Είν’ ασφαλώς μια πλάνη. Εξίσου συχνή είναι η επιλογή λεπτομερειών, όπως λέξεις που χρησιμοποίησε ο συνομιλητής κατά την προηγηθείσα τοποθέτησή του, λογουχάρη επιρρήματα, επίθετα, απλοποιήσεις για την επιτάχυνση της ροής της συζήτησης, και πρόκειται για μιαν επικέντρωση που μετατρέπει έτσι την συζήτηση από εξέταση ενός θέματος σε σχολαστική κουβέντα επί της περιπτωσιολογίας, συνήθως μέσω της απαίτησης προσκόμισης τεκμηρίων που δεν είναι διαθέσιμα εκείνη τη στιγμή, ή με την δυσαναλογική χρήση Επιχειρημάτων του Αχυρανθρώπου.

 

Β. την πλήρη αλλαγή θέματος, όταν η ολοφάνερη ρητορική ήττα στο πλαίσιο της δημόσιας εριστικής διαλεκτικής δεν μπορεί πλέον ν’ αποφευχθεί. Συνηθέστατα, αυτή η απόπειρα ενδύεται το χαρακτήρα προτροπής να συζητηθεί απ’ την παρέα ένα δήθεν ακόμη πιο ενδιαφέρον ή σημαντικό θέμα, γεγονός που συνιστά πλάνη, αφού στην πραγματικότητα επιχειρεί ν’ αποκρύψει την βαθύτερη ανεπάρκεια του σοφιστή επί του συζητούμενου θέματος, κι έτσι να μεταφέρει την κουβέντα σε θεματολογία που επιτρέπει στον σοφιστή—τουλάχιστον στο μυαλό του—την ψευδαίσθηση ότι θ’ αντεπεξέλθει καλύτερα. Στο σημείο αυτό προκύπτουν και ζητήματα αυτοεπίγνωσης του σοφιστή, που όμως δεν εμπίπτουν στο θέμα του άρθρου, κι έτσι η εξέτασή τους θα ήταν μια παρέκβαση, κατά τη συμπεριφορά της κόκκινης ρέγγας.

 

Γ. την μεταφορά της κουβέντας από τις τοποθετήσεις των συνομιλητών επί του θέματος στα ίδια τα πρόσωπα που τις διατύπωσαν. Είναι μια ύπουλη μορφή ad hominem, που συχνότατα λαμβάνει τη μορφή αλυσίδας διαδοχικών ψευδών παραδοχών εκ μέρους του σοφιστή εις βάρος της προσωπικότητας, της διαλεκτικής ή γνωστικής επάρκειας, ή της εικαζόμενης ταυτότητας των συνομιλητών, κ. ά. Λογουχάρη, «εσείς τα λέτε αυτά, διότι έχετε συμφέροντα απ’ αυτό το θέμα» ή «απ’ αυτό το σύστημα» ή «απ’ αυτήν τη στρέβλωση», κ.ο.κ. Η απελπισμένη αυτή ενέργεια αποσκοπεί στο να κινήσει αντανακλαστικές, αμυντικές αντιδράσεις των θιγόμενων προσώπων, που αιφνιδιάζονται απ’ την καταφανέστατα ψευδή αναπαράσταση των προσώπων τους ενώπιον του ακροατηρίου μέσ’ απ’ τα λόγια του σοφιστή, κι έτσι σπεύδουν να εγκαταλείψουν την πραγμάτευση του θέματος προκειμένου να εξηγήσουν πως δεν είν’ ελέφαντες. Συνηθέστατα, κανένα τεκμήριο δεν επαρκεί να μεταπείσει τον σοφιστή πως δεν είναι ελέφαντες, ενώ ταυτόχρονα το αρχικό θέμα απομένει πανηγυρικά μετέωρο.

 

Ταξινομικώς, η κόκκινη ρέγγα ανήκει στην συνομοταξία των ρητορικών πλανών της εριστικής διαλεκτικής που είναι γνωστή ως ignoratio elenchi. Συνάμα, είναι συγγενής της αχυρανθρώπινης ρέγγας, των διαφόρων αλιευμάτων ad hominem, και μιας σειράς από πλάνους ιχθύες που ανήκουν στην τάξη που είναι γνωστή ως fallacia informalis.

 

Η παράδοξη συχνότητα αλλά και ποικιλία της κόκκινης ρέγγας ενδεικνύει συμπεριφορικά αίτια που καλόν είναι να εξετάζονται το καθένα ξεχωριστά, όταν αυτά είναι ανιχνεύσιμα, ώστε να μην γενικεύουμε και πληγώνουμε ανθρώπους.

 

Η πάγια συμβουλή που παρέχουν οι ειδικοί είναι ν’ αποφεύγουμε την κόκκινη ρέγγα—και προς τούτο, να μάθουμε να την ανιχνεύουμε νωρίς—και ν’ αντιμετωπίσουμε τον σοφιστή ως θύμα της, πρόσωπο που κι ο ίδιος παρασύρθηκε απ’ το δόλωμά της.

Leave a comment

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.